Nowa ustawa – odpowiedzialność podmiotów zbiorowych – czy jest się czego bać?

Nowa ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych – czy jest się czego bać?

Zapowiadany przez Rząd projekt nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych został w połowie stycznia przekazany Sejmowi. Planowanym zmianom od początku towarzyszą kontrowersje związane z rozszerzeniem odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione, podwyższeniem wysokości kar oraz wprowadzeniem możliwości stosowania tak daleko idących środków zapobiegawczych, jak zarząd przymusowy. Czy obawy te są uzasadnione i faktycznie szykowany jest “bat” na przedsiębiorców? Czy może prawdziwe są argumenty zwolenników zmian, według których obecna regulacja nie spełnia swojej roli?

 

Ustawa do poprawki

Niezależnie od stanowiska zajmowanego w dyskusji nad projektem, nie ulega wątpliwości, że zmiany w zasadach odpowiedzialności podmiotów zbiorowych są nieuniknione. Świadczą o tym dane rządowe, według których liczba spraw wnoszonych przeciwko takim podmiotom jest znikoma i wynosi kilkanaście lub kilkadziesiąt w skali roku. Naiwnością byłoby sądzić, że wynika to jedynie z małej liczby popełnianych przez nie przestępstw, a nie z wadliwie ukształtowanych przepisów.

Główną bolączką obecnej regulacji jest uzależnienie pociągnięcia danego podmiotu do odpowiedzialności od wcześniejszego skazania osoby fizycznej odpowiedzialnej za dane przestępstwo. Biorąc pod uwagę zazwyczaj długi czas trwania postępowania karnego, między popełnieniem przestępstwa a orzeczeniem kary wobec podmiotu zbiorowego mogą minąć lata, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do przedawnienia karalności danego czynu zabronionego. Innym krytykowanym rozwiązaniem jest ustalenie górnej wysokości kary pieniężnej na poziomie 3% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Nierzadkie są bowiem przypadki, gdy oskarżony podmiot wykazuje znikomy przychód albo nie wykazuje go wcale, wskutek czego nakładane kary są zupełnie nieadekwatne do szkodliwości popełnionego przez niego czynu.

Należy dodać, że skutecznego egzekwowania odpowiedzialności podmiotów zbiorowych wymagają od Polski także organizacje międzynarodowe, takie jak OECD czy Rada Europy.

 

Kto i za co będzie odpowiadał?

Definicja podmiotu zbiorowego zawarta w przedmiotowym projekcie ustawy stanowi niejako powtórzenie obecnej, lecz w nieco innej formie. Podmiotem takim będzie zatem osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemającą osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, w tym również:

  • spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek,
  • spółka kapitałowa w organizacji,
  • podmiot w stanie likwidacji oraz
  • przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną.

Z powyższej definicji wyłączone są: Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego i ich związki.

Podmiot zbiorowy będzie ponosił odpowiedzialność za czyn zabroniony, którego definicja odbiega nieco od definicji umieszczonej w kodeksie karnym. Obejmuje ona mianowicie przestępstwa i przestępstwa skarbowe, słusznie wyłączając odpowiedzialność za czyny będące wykroczeniami lub wykroczeniem skarbowym. Nie jest bowiem zasadne ściganie podmiotów zbiorowych za błahe naruszenia prawa.

Projektowana ustawa będzie znajdowała zastosowanie do podmiotów mających siedzibę lub prowadzących działalność na terytorium Polski. Jeżeli czynu zabronionego dopuści się podmiot zagraniczny, ponosi odpowiedzialność jedynie wtedy, gdy czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności został popełniony na terytorium Polski lub skutek stanowiący jego znamię wystąpił na jej terytorium, lub czyn był skierowany przeciwko jej interesom lub interesom obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej.

 

Zasady odpowiedzialności

Obecnie obowiązująca ustawa wiąże odpowiedzialność podmiotu zbiorowego z przestępczym zachowaniem osób fizycznych wchodzących w skład jego organów lub powiązanych z nim w inny sposób (jest więc ona niejako pośrednia, wtórna). Projektowane zmiany rozszerzają ten zakres o czyny popełnione bezpośrednio przez podmiot zbiorowy w postaci:

  • działania lub zaniechania jego organu;
  • umyślnego działania lub zaniechania członka jego organu.

Należy dodać, że czyn zabroniony musi pozostawać w bezpośrednim związku z prowadzoną przez podmiot działalnością, co wyłącza jego odpowiedzialność np. za pobicie, którego dopuścili się po pracy członkowie zarządu spółki.

Na tym jednak odpowiedzialność podmiotu zbiorowego się nie kończy, gdyż będzie odpowiadał on także za czyny zabronione bezpośrednio związane z jego działalnością, których dopuści się:

  • osoba fizyczną uprawniona do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub sprawowania nadzoru, w związku z jej działaniem w interesie lub na rzecz tego podmiotu;
  • osoba fizyczna dopuszczona do działania przez jego organ, członka jego organu lub osobę, o której mowa w punkcie powyżej, wskutek nadużycia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków;
  • osoba zatrudniona przez podmiot, w związku ze świadczeniem pracy na jego rzecz.

Nową kategorią jest odpowiedzialność za czyny dokonane przez kontrahentów podmiotu zbiorowego w związku z zawartą umową, w wyniku których podmiot ten osiągnie choćby pośrednio korzyść majątkową. Z uwagi na fakt, iż bezpośrednimi sprawcami będą w tym przypadku podmioty zewnętrzne, projektodawcy wprowadzili wymóg wiedzy (lub możliwości dowiedzenia się) organu podmiotu lub członka tego organu o przestępczych zamiarach kontrahentów lub o dotyczących ich nieprawidłowościach.

Aby podmiot zbiorowy mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności za czyny własne lub osób z nim powiązanych, nie wystarczy samo ich popełnienie. Konieczne jest dodatkowo przypisanie podmiotowi winy za ten stan rzeczy, która może przyjąć postać:

  • winy w wyborze (np. zatrudnienie osoby karanej lub nieposiadającej wymaganych kwalifikacji);
  • winy w nadzorze (np. brak kontroli działalności zarządu spółki);
  • winy organizacyjnej, która może polegać na:
    1. braku wewnętrznych procedur na wypadek zagrożenia popełnieniem czynu zabronionego,
    2. braku określenia zakresu odpowiedzialności poszczególnych organów podmiotu, jego jednostek organizacyjnych oraz pracowników,
    3. braku wyznaczenia osoby lub organu odpowiedzialnego za nadzór,
    4. braku działań naprawczych ze strony organu lub osoby decyzyjnej, która wiedziała o nieprawidłowościach organizacyjnych, co ułatwiło popełnienie czynu zabronionego.

Od winy organizacyjnej może uwolnić się ten podmiot, który wykaże, że wszystkie jego organy i osoby uprawnione do działania w jego imieniu lub interesie zachowały należytą staranność wymaganą w danych okolicznościach w organizacji działalności tego podmiotu oraz w nadzorze nad tą działalnością.

W celu uniknięcia wątpliwości w stosowaniu ustawy, projektodawcy umieścili w niej katalog sytuacji, które NIE powodują wyłączenia odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Należą do nich:

  • okoliczności utrudniające lub uniemożliwiające ukaranie bezpośredniego sprawcy czynu zabronionego (np. jego śmierć, choroba psychiczna, ukrywanie się itp.);
  • popełnienie czynu na skutek działania lub zaniechania wielu organów lub osób (niekoniecznie działających w porozumieniu, lecz np. w równym stopniu lekceważących swoje obowiązki);
  • zmiana składu organu po popełnieniu czynu zabronionego;
  • brak ustalenia tożsamości bezpośredniego sprawcy.

 

“Uprzejmie sygnalizuję …”

Kolejną nowością, którą przewiduje projekt, jest szczególna ochrona roztaczana nad osobą z organizacji podmiotu zbiorowego (pracownika, członka organu), która zgłasza uprawnionemu organowi podmiotu informacje świadczące o wystąpieniu czynu zabronionego, a także o nadużyciach i nieprawidłowościach organizacyjnych. Osoba taka (tzw. sygnalista) ma prawo do szczególnej ochrony przed represjami, dyskryminacją i niesprawiedliwym traktowaniem ze strony osób (często pełniących kierownicze stanowiska), którym mogłyby zaszkodzić przekazywane przez nią informacje. Gdyby ochrona okazała się nieskuteczna i doszłoby do naruszenia uprawnień pracowniczych, zwolnienia lub zakończenia współpracy z sygnalistą, sąd może na jego wniosek przywrócić go do pracy lub przyznać odszkodowanie. Warunkiem jest zasadność zgłoszonych informacji, które faktycznie mogłyby zapobiec czynowi zabronionemu lub przyspieszyć jego wykrycie (ma to zapobiec nadużywaniu tej instytucji w celu np. zachowania stanowiska lub szantażu pracodawcy). Sygnalistą nie może być bezpośredni sprawca czynu, chyba że ujawni podmiotowi zbiorowemu i organowi ścigania wszystkie istotne okoliczności jego popełnienia.

Niezależnie od okoliczności, organy lub osoby odpowiedzialne w podmiocie zbiorowym za nadzór nie powinny lekceważyć sygnalisty i zweryfikować zgłoszone przez niego informacje. Jeżeli nie przeprowadzą w tym celu stosownego postępowania wyjaśniającego i nie usuną nieprawidłowości, wskutek czego dojdzie do popełnienia czynu zabronionego, sąd może wymierzyć za ten czyn karę pieniężną w wysokości do górnej granicy zwiększonej dwukrotnie (jest to zatem istotna okoliczność obciążająca).

 

Kary i środki

W przypadku stwierdzenia przez sąd odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony, możliwe jest orzeczenie wobec niego szerokiej gamy kar i środków przewidzianych w projekcie. Ich wielość i różnorodność ma w założeniu pozwolić na maksymalnie adekwatną reakcję ze strony Państwa, zwiększając tym samym jej skuteczność.

Karami możliwymi do orzeczenia wobec podmiotu zbiorowego są:

  • kara pieniężna – może wynosić od 30 000 do 30 000 000 zł;
  • rozwiązanie podmiotu zbiorowego – najcięższa kara, którą można orzec jedynie w przypadkach poważnych (np. gdy cały podmiot był ukierunkowany na popełnianie przestępstw), gdy inne kary i środki są niewystarczające.

Znacznie bardziej obszerny jest katalog środków, który obejmuje:

  • przepadek mienia lub korzyści majątkowych albo ich równowartości;
  • zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń;
  • zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju;
  • zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego ze środków publicznych;
  • zakaz korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych, których Rzeczpospolita Polska jest członkiem;
  • zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne;
  • obowiązek zwrotu na rzecz Skarbu Państwa równowartości wsparcia finansowego
    środkami publicznymi, otrzymanego od chwili popełnienia czynu zabronionego do chwili wydania orzeczenia w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego;
  • podanie wyroku do publicznej wiadomości;
  • obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
  • nawiązkę – może wynosić maksymalnie 5 000 000 zł;
  • stałe albo czasowe zamknięcie oddziału podmiotu zbiorowego – jeżeli orzeczono zamknięcie czasowe, może ono wynosić od roku do 5 lat.

Szczegóły związane z orzekaniem danej kary lub środka, a także okoliczności umożliwiające sądowi jego złagodzenie, zostały określone w przepisach szczególnych (przykładowo: zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne można orzec, gdy zostało popełnione jedno z konkretnych przestępstw wskazywanych przez ustawę).

 

Zmiana szyldu nie pomoże

O ile osoba fizyczna może utracić swój prawny byt wyłącznie w wyniku śmierci, podmiot zbiorowy może “zniknąć” z obrotu na wiele sposobów, np. w drodze podziału lub połączenia z innym podmiotem. Jeżeli dodamy do tego możliwość kierowania “nowym” podmiotem przez “stare”, zaangażowane w popełnianie przestępstw kierownictwo otrzymamy przepis na uniknięcie przynajmniej części odpowiedzialności. Brak wyraźnego określenia postępowania w takich przypadkach to kolejny mankament obecnej regulacji, któremu ma zaradzić projektowana ustawa.

W sytuacji, gdy podmiot zbiorowy:

  • łączy się innym podmiotem – odpowiedzialność za czyn zabroniony popełniony przed połączeniem przejmuje podmiot, który wstępuje w prawa i obowiązki podmiotu, który czyn popełnił;
  • dzieli się na większą liczbę podmiotów – solidarną odpowiedzialność za czyn zabroniony popełniony przed podziałem przejmują wszystkie podmioty, które choćby częściowo wstępują w prawa i obowiązki podmiotu, który czyn popełnił. Odpowiedzialność danego podmiotu jest ograniczona do wartości majątku, który przypadł mu w wyniku podziału;
  • przekształca się w inny podmiot – odpowiedzialność za czyn zabroniony popełniony przed przekształceniem przejmuje podmiot, który powstał w jego wyniku;
  • zbywa swoje przedsiębiorstwo lub większość jego składników pod tytułem darmym lub za rażąco niską cenę – nabywca tego mienia odpowiada solidarnie z podmiotem zbiorowym za zapłatę kary pieniężnej lub nawiązki za czyn zabroniony popełniony przed transakcją.

W przypadku połączenia, podziału lub nabycia przedsiębiorstwa, podmiot zbiorowy lub nabywca mogą uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykażą, że nie wiedzieli o czynie zabronionym i nie mogli się o nim dowiedzieć nawet przy zachowaniu należytej staranności, a nowy podmiot zbiorowy nie powstał w celu wykonania połączenia albo podziału.

 

Zarząd przymusowy i inne środki zapobiegawcze

Z uwagi na fakt, że od chwili wszczęcia postępowania przez organ ścigania do momentu wydania prawomocnego wyroku skazującego mija nierzadko kilka lat, procedura karna musi przewidywać środki, które uniemożliwią oskarżonemu utrudnianie czynności procesowych (np. poręczenie majątkowe, zakaz opuszczania kraju). Nie inaczej jest w przypadku podmiotów zbiorowych, których działania nakierowane na obstrukcję postępowania, mogą dać się we znaki organom ścigania. Projekt ustawy zawiera zatem katalog możliwych do zastosowania środków zapobiegawczych, z których najpoważniejszym jest zarząd przymusowy.

Zarząd przymusowy podmiotu zbiorowego można porównać do tymczasowego aresztowania osoby fizycznej. Można zastosować go jedynie wtedy, gdy inny środek zapobiegawczy nie jest wystarczający, a ponadto zachodzi duże prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego w związku z działalnością podmiotu, a jego działalność mogłaby spowodować popełnienie kolejnego czynu zabronionego, wyrządzić szkodę Skarbowi Państwa lub innej osobie lub utrudniałaby prowadzenie postępowania karnego lub postępowania w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Mając na uwadze fakt, że środek ten stosowany jest wobec podmiotu formalnie “niewinnego”, projekt przewiduje ograniczenia uprawnień wyznaczonego zarządcy (nie będzie on mógł np. zmienić podstawowego przedmiotu działalności przedsiębiorstwa podmiotu).

Zamiast zarządu przymusowego, można orzec następujące środki zapobiegawcze:

  • zakaz promocji i reklamy;
  • zakaz zawierania umów określonego rodzaju;
  • zakaz prowadzenia określonej działalności;
  • zakaz obciążania, na czas postępowania, bez zgody sądu, swojego majątku lub zbywania bez takiej zgody określonych przez sąd składników majątkowych;
  • zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne na czas trwania postępowania;
  • wstrzymanie wypłat dotacji lub subwencji, lub innych form wsparcia finansowego ze
    środków publicznych;
  • zakaz łączenia się, podziału lub przekształcania się podmiotu zbiorowego.

Na wypadek, gdyby podmiot zbiorowy dokonał czynności prawnej z naruszeniem orzeczonego środka (np. zawarł zakazaną umowę), ustawa przewiduje dla takiej czynności sankcję nieważności.

 

Warto iść na współpracę

Mimo surowych zasad odpowiedzialności przewidzianych w projekcie, jego autorzy chcą dać “skruszonym” podmiotom zbiorowym szansę na jej złagodzenie, a nawet uniknięcie. To drugie możliwe jest po spełnieniu następujących warunków:

  • czyn zabroniony zagrożony jest karą do 5 lat pozbawienia wolności;
  • podmiot zbiorowy zawiadomi organ ścigania o czynie zabronionym oraz ujawni istotne okoliczności jego popełnienia, w szczególności uczestniczące w nim osoby lub inne podmioty zbiorowe;
  • wyrządzona szkoda zostanie naprawiona;
  • zostanie zwrócona korzyść pochodząca z czynu zabronionego lub jej równowartość;
  • uprawniony organ wyrazi zgodę na przepadek mienia lub korzyści majątkowych, a w razie niemożności złożenia mienia lub korzyści majątkowych – zostanie uiszczona ich równowartość pieniężną;
  • zostanie uiszczona w całości wymagalna należność publicznoprawną uszczuplona popełnionym czynem zabronionym.

Mimo spełnienia powyższych warunków, podmiot zbiorowy nie uniknie odpowiedzialności, jeżeli:

  • organ ścigania będzie wiedział o czynie zabronionym przed zawiadomieniem go przez podmiot;
  • zawiadomienie zostanie złożone podczas czynności służbowej w celu ujawnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego (np. przeszukania), chyba że czynność ta nie dostarczy podstaw do wszczęcia postępowania o ten czyn zabroniony;
  • podmiot w całości lub w znacznej części służył lub był przeznaczony do popełnienia czynu zabronionego lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści;
  • czyn zabroniony zostanie popełniony umyślnie przez członków organów podmiotu zbiorowego w celu osiągnięcia przez niego korzyści.

Gdy uniknięcie kary nie będzie możliwe, pozostanie możliwość dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. Wniosek o udzielenie zezwolenia na taki krok, może złożyć do sądu prokurator (sąd nie musi go uwzględnić). Także w tym przypadku konieczne jest spełnienie przez podmiot szeregu warunków, do których należy:

  • ujawnienie organowi prowadzącemu postępowanie przygotowawcze informacji dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu czynu zabronionego oraz istotne okoliczności jego popełnienia;
  • uiszczenie kwoty stanowiącej równowartość szkody wyrządzonej czynem zabronionym (w uzasadnionych przypadkach, mając na uwadze w szczególności rozmiar szkody oraz rodzaj i stopień naruszonych przez podmiot zbiorowy reguł ostrożności, uiszczona przez ten podmiot kwota może być niższa, nie mniej jednak niż o połowę);
  • uiszczenie kwoty odpowiadającej co najmniej najniższej karze pieniężnej grożącej za czyn zabroniony, lecz nie większej niż 3 000 000 zł;
  • wyrażenie zgody na przepadek mienia lub korzyści majątkowych, a w razie niemożności złożenia mienia lub korzyści majątkowych – uiszczenie ich równowartości pieniężnej;
  • uiszczenie równowartość kosztów postępowania.

Dodatkową zachętą do dobrowolnego poddania się odpowiedzialności będzie brak ujawnienia tego faktu w Krajowym Rejestrze Karnym.

 

Podsumowanie

Mimo, iż wszelkie zmiany legislacyjne zmierzające do zaostrzenia reguł odpowiedzialności karnej budzą naturalną obawę o ich nadużywanie, projektowane rozwiązania dotyczące podmiotów zbiorowych należy uznać za słuszne i potrzebne. Z nowych przepisów z pewnością nie będą zadowolone spółki, dla których oznaczają one konieczność obszernego dokumentowania rzetelności prowadzenia swojej działalności, wdrożenia stosownych procedur oraz wzmocnienia nadzoru wewnętrznego w celu uniknięcia odpowiedzialności za czyn zabroniony.

Obciążenia te wydają się jednak uzasadnione, szczególnie w obliczu nieskuteczności aktualnych regulacji i potencjalnych szkód, jakie może wywołać działalność nieuczciwych podmiotów. Choć ich czyny nie godzą (przynajmniej bezpośrednio) w dobra najcenniejsze, jakimi są ludzkie zdrowie i życie, to mogą doprowadzić do poważnych strat w gospodarce krajowej oraz w majątkach wielu osób prywatnych. Stanowcza walka z tego rodzaju przestępczością jest zatem obowiązkiem Państwa, którego wypełniania wymaga nie tylko interes obywateli, ale też standardy międzynarodowe.

 

Autor: Konrad Cichoń

 

Foto: rawpixel.com/Pexels